Οι ιδιοκτήτες της Σαουθάμπτον Ντράγκαν Σόλακ (K) και Χένρικ Κραφτ (Δ) παρακολουθούν τον ποδοσφαιρικό αγώνα της αγγλικής Premier League μεταξύ της Σαουθάμπτον και της Μπρέντφορντ στις 11 Ιανουαρίου 2022. [Glyn KIRK/AFP]

Μετά τους Σαουδάραβες στον Αντέννα και τον Ιβάν Σαββίδη στο Open, ένας Σέρβος με μαλτέζικο διαβατήριο εισβάλλει στο ελληνικό τηλεοπτικό/τηλεπικοινωνιακό τοπίο | Πηγή: Inside Story, Τάσος Τέλλογλου

Τον Ιούλιο, όταν η Ελλάδα πνιγόταν στις πληροφορίες για τις υποκλοπές και το λογισμικό παρακολούθησης, ένας από τους πρωταγωνιστές της υπόθεσης αυτής αγωνιζόταν να προσεγγίσει έναν σέρβο επενδυτή: τον Ντράγκαν Σόλακ, που ξεκίνησε πουλώντας κασέτες στο Κραγκούγιεβατς, μία πόλη της νότιας Σερβίας, για να φτάσει να γίνει ένας από τους μεγαλύτερους ιδιοκτήτες μέσων ενημέρωσης στη νοτιοανατολική Ευρώπη. Ο μεσάζων ήθελε να δείξει στον Σέρβο με το μαλτέζικο διαβατήριο πώς «ανοίγουν οι πόρτες στην Ελλάδα», αλλά εκείνος το γνώριζε ήδη καλά. Ο στόχος του, όπως και σε άλλες τοπικές αγορές, είναι να ενώσει κινητή τηλεφωνία, υπηρεσίες συνδρομητικής τηλεόρασης και ελεύθερη τηλεόραση. Ήδη στις στάσεις λεωφορείων της Αθήνας φιγουράρουν οι διαφημίσεις της συγχώνευσης της Wind με τη Nova (του ανήκουν και οι δύο). Οι αναλυτές παρατηρούν ότι επενδύει εξαιρετικά περιορισμένα κεφάλαια για μια τεχνολογία όπως αυτή, αλλά εκείνος διαβεβαιώνει ότι με τον όμιλό του, τη United (Junajted), θα επενδύσει 2 δισ. ευρώ σε οπτικές ίνες. Αλλά μπορεί;

Για τις οπτικές ίνες έχει εξασφαλισθεί χρηματοδότηση 100 εκατομμυρίων ευρώ από το RRF (Πρόγραμμα Ανθεκτικότητας και Ανάκαμψης) – το ένα εικοστό των χρημάτων που θα χρειαστούν. Ο όμιλος United, τον οποίον ο Σόλακ φαίνεται να ελέγχει, εμφανίζει έναν δανεισμό που φθάνει στα 4,88 δισ. και αντιστοιχεί σε 5,3 φορές το EBITDA. Eπιπλέον δανεισμός καθώς τα επιτόκια καλπάζουν (ήδη η ΕΚΤ προσανατολίζεται σε νέα αύξηση) μοιάζει δύσκολος. Σε αντίθεση με τον κυρίαρχο παίκτη της αγοράς τηλεπικοινωνιών, τον όμιλο ΟΤΕ αλλά και την πολυεθνική Vodafone, που έχουν ρευστό να «κάψουν» (η οπτική ίνα στην Ελλάδα έχει μάλλον αναιμική ζήτηση), η United παρουσιάζει την τελευταία διετία αρνητικές χρηματορροές. Το ελληνικό «ταξίδι» του Ντράγκαν Σόλακ ίσως αποδειχθεί πιο σύντομο από ό,τι σε άλλες βαλκανικές χώρες, με δυσκολίες εντελώς διαφορετικές.

Ο Σόλακ βρέθηκε στην Ελλάδα επειδή διάφορες εξελίξεις τον σπρώχνουν «έξω» από την αγορά όπου ανδρώθηκε επιχειρηματικά, την πρώην Γιουγκοσλαβία. Σήμερα, μαζί με τον Ιβάν Σαββίδη και σαουδαραβικά κεφάλαια ελέγχουν ένα μεγάλο μέρος της ελεύθερης τηλεόρασης στην Ελλάδα. Μία εταιρεία που φαίνεται να ελέγχεται από τον Σόλακ αγόρασε το 2022 το 50% του Alpha, που είχε βρεθεί το 2008 στα χέρια του RTL, του μεγαλύτερου ομίλου μέσων ενημέρωσης στην Ευρώπη. Θα πει κανείς ότι «τα λεφτά δεν μυρίζουν», αλλά οι επενδυτές δεν έχουν ατζέντα; Βεβαίως ο Σόλακ, που έχει κάνει 100 αγοραπωλησίες επιχειρήσεων τα τελευταία 20 χρόνια και συμμετέχει στις ελληνικές αποκτήσεις του μέσω ενός fund (BC Partners, που αγόρασε το μερίδιο του προηγούμενου αμερικανού επενδυτή στη United), όταν βγάλει τα λεφτά του μπορεί να φύγει. Αλλά το πόσο γρήγορα θα τα βγάλει εξαρτάται και «από το πόσα θα βάλει σε μία μικρή αγορά ανώριμη για επενδύσεις υψηλής τεχνολογίας», όπως παρατηρεί στέλεχος μεγάλης συστημικής τράπεζας.

Η απαγόρευση

Προς το τέλος του 2022, τον περασμένο Νοέμβριο, η ΕΕ κοινοποίησε στην Ελλάδα την προθεσμία για να άρει την απαγόρευσή της (άρθρο 43 του ν. 4779/2021) σε ιδιοκτήτες συνδρομητικής τηλεόρασης που θέλουν να αποκτήσουν μερίδιο στην ελεύθερη τηλεόραση. Η διάταξη ήταν φωτογραφική για τον όμιλο του Ντράγκαν Σόλακ, που ζητούσε εκτός από το μερίδιό του στη Nova να αποκτήσει πρόσβαση στην ελεύθερη τηλεόραση. Το αντίστροφο επιτρέπεται: ιδιοκτήτες της ελεύθερης τηλεόρασης έχουν το δικαίωμα να αποκτούν μερίδιο στη συνδρομητική (περίπτωση Mega/Multichoice και Ant1/Ant1+).

O Σόλακ είχε ξεκινήσει με μία επιχείρηση που εμπορευόταν μουσικά δικαιώματα στο Κραγκούγιεβατς επί ενιαίας Γιουγκοσλαβίας και το 1990 χρηματοδότησε τη Vans, μία εταιρεία τηλεοπτικών παραγωγών και διανομών. Στο τέλος του 1992 και ενώ η Γιουγκοσλαβία διαλυόταν, πούλησε τις επιχειρήσεις του στο Βελιγράδι και αφού έζησε ένα διάστημα στη Λουμπλιάνα της Σλοβενίας, μετακόμισε στην Πράγα.

Η εταιρεία του SBB, με την οποία συγχώνευσε διάφορες άδειες μικρότερων «καλωδιακών παικτών», ιδρύθηκε στο Κραγκούγιεβατς το 2000 (επί Μιλόσεβιτς, αλλά ο Σόλακ ήταν τότε με την αντιπολίτευση), με την ονομασία KDS (Σύστημα Καλωδιακής Διανομής). Τέτοιες προσπάθειες καλωδιακής τηλεόρασης είχαν καταγραφεί δεκάδες στη Σερβία. Το 2002 ένα fund που διαχειριζόταν το ταμείο του Τζορτζ Σόρος (SPFM, Soros Private Funds Management) επένδυσε 10 εκατ. δολάρια στο KDS, μετονομάζοντάς το σε Serbia Broadband. Δύο χρόνια αργότερα η ευρωπαϊκή τράπεζα για την ανασυγκρότηση και την ανάπτυξη (EBRD) επένδυσε 15 εκατομμύρια ευρώ στο δίκτυο, που διευρύνθηκε αγοράζοντας 25 τοπικούς σταθμούς σε ολόκληρη τη Σερβία.

Το 2012 ο επιχειρηματίας από το Κραγκούγιεβατς κατάφερε να συγχωνεύσει τις επιχειρήσεις του στη United (Junajted), ένα εταιρικό μόρφωμα με έδρα αρχικά στο Λουξεμβούργο και αργότερα στην Ολλανδία (Άμστερνταμ). Η νέα εταιρεία άπλωσε τα πλοκάμια της παίρνοντας μια άδεια εθνικής εμβέλειας στην Κροατία (Nova TV), ενώ για μία πενταετία απέκτησε ως συνεταίρο την αμερικανική KKR, που αντιπροσώπευσε σε αυτό το deal ο πρώην διευθυντής της CIA στρατηγός Πετρέους. To 2018 η KKR πουλάει το μερίδιό της στην BC Partners, αποκομίζοντας κέρδος μισού δισ. ευρώ. Λίγο αργότερα και αφού η United αγοράζει τη Vivacom στη Βουλγαρία, ανακοινώνει αμέσως μετά τις εκλογές στην Ελλάδα την εξαγορά της Forthnet, μιας εταιρείας που δεν την ήθελε κανείς – ή μάλλον όσοι την ήθελαν ζητούσαν να την αγοράσουν δωρεάν.

Η Vivacom της Βουλγαρίας

Είναι η γρηγορότερα αναπτυσσόμενη επιχείρηση κινητής τηλεφωνίας στην γειτονική χώρα την τελευταία επταετία. Παράλληλα με τη Vivacom, η United εξαγόρασε τον όμιλο των μέσων ενημέρωσης του βούλγαρου βουλευτή, ολιγάρχη και εκδότη Ντέλιαν Πέεβσκι. Ο Πέεβσκι, που κληρονόμησε την αυτοκρατορία του από την μαμά του, που διεύθυνε την βουλγαρική λοταρία ως το 2016 με βάση το «πόθεν έσχες» του με λίγα ακίνητα και ένα παλιό αυτοκίνητο.

Ο Ντέλιαν Πέεβσκι. [Nikolay Doychinov/AFP]

Ξαφνικά τα τελευταία έξι χρόνια ο Πέεβσκι –κάποιες από τις εταιρείες του οποίου έχουν την έδρα τους στο Ντουμπάϊ– εμφανίζει εισοδήματα εκατομμυρίων ευρώ, χωρίς να είναι σαφές το είδος της δραστηριότητας αυτών των επιχειρήσεων. Ο ίδιος ο Πέεβσκι, που διόριζε και έπαυε εισαγγελείς, αστυνομικούς και τελωνειακούς φέρεται με βάση τα Pandora Papers Bulgaria και τα Pandora Case να διαθέτει πολλές υπεράκτιες εταιρείες σε φορολογικούς παραδείσους, ενώ η δημοσιογραφική έρευνα έχει αποδείξει ότι κάποιες από τις εταιρείες του σχετίζονται με τον κολοσσό καπνικών Bulgartabac, που πουλήθηκε το 2017 στην ΒΑΤ (British American Tobacco). Η ιστορία του Πέεβσκι παραπέμπει κι αυτή σε μία μικρή βαλκανική μουσική, αν και αρκετά κακόηχη και πάντως διαφορετική από εκείνη του Σόλακ: εξελέγη με το κόμμα της τουρκικής μειονότητας, αν και δεν έχει τέτοια καταγωγή και αποτέλεσε τον γενικό μεσάζοντα του καθεστώτος για τις βρώμικες δουλειές ως το 2021, όταν οι Αμερικανοί του επέβαλαν κυρώσεις και τον ανάγκασαν να «ξεφορτωθεί» περιουσιακά του στοιχεία.

O Πέεβσκι, σύμφωνα με τα στοιχεία των αμερικανικών υπηρεσιών, παρείχε πολιτική προστασία σε διάφορους για να μπορεί ανεμπόδιστος να αναπτύσσει την εγκληματική του δραστηριότητα. Με την εξαγορά των μέσων του Πέεβσκι από τον Σόλακ σταματούν οι προσωπικές επιθέσεις από τις εφημερίδες του ομίλου σε αντιφρονούντες, χωρίς να εγκαταλειφθεί η πολιτική τους γραμμή.

Ο Σόλακ εκτός από τις εφημερίδες του Πέεβσκι αγόρασε και το κανάλι Nova από τον Κίριλ Ντομούσιεβ, έναν επιχειρηματία με εντελώς διαφορετικό προφίλ από εκείνο του Πέεβσκι. Επίσης αγόρασε εκείνη την περίοδο, το 2020, ένα σπίτι στο Σεν Τροπέ από έναν άλλο βούλγαρο ολιγάρχη, τον Κράσιμιρ ΓκέρκοφKrassimir Guergov, πρώην μέλος των μυστικών υπηρεσιών επί κουμμουνιστικού καθεστώτος, που έγινε ο βασιλιάς της διαφήμισης αφότου πέρασε από το CNN. Ο Γκέρκοφ είναι παλιός γνώριμος στη Σερβία, καθώς τον Απρίλιο του 2014 εμφανίζεται να αγοράζει την επιχείρηση Direct Media από τον πολιτικό της αντιπολίτευσης Ντράγκαν Τζίλας.

Φωτογραφία του Κράσιμιρ Γκέρκοφ από το twitter του

Στην αγορά της Direct Media παίζει ρόλο και ο ελβετός δικηγόρος Βόλφραμ Αντρέας Κουόνι, που είναι μέλος της διοίκησης της United αλλά έχει και άλλες ενδιαφέρουσες ιδιότητες, όπως π.χ. ότι μέχρι μερικές μέρες μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία είναι μέλος της θυγατρικής τράπεζας της Gazprom στην Ελβετία. Ο Κουόνι φαίνεται να παίζει κρίσιμο ρόλο σε εταιρείες που συνδέονται με απόκτηση περιουσιακών στοιχείων του Σόλακ και της συζύγου του. Ήταν ο Κουόνι άνθρωπος των Ρώσων; Δεν φαίνεται κάτι τέτοιο, παρά το γεγονός ότι παρέμεινε αντιπρόεδρος της τράπεζας της Gazprom και μετά την έναρξη ερευνών από την ελβετική εισαγγελία το 2014, μετά την εισβολή στην Κριμαία. Ο Κουόνι, που υπήρξε επί 10 χρόνια αντιπρόεδρος της ρωσικής τράπεζας SVP, αντιπροσώπευε συμφέροντα ενός ουκρανού ολιγάρχη και ενός ιρανού επιχειρηματία στο Λίχτενσταϊν και επιχείρησε να σώσει μια τράπεζα στο μικροσκοπικό κράτος με τη βοήθεια του χρηματιστηρίου κρυπτονομισμάτων στην Κίνα (κάτι με το οποίο οι αρχές του Λίχτενσταϊν διαφώνησαν).

Σύγκρουση για τη σερβική αγορά

Ο Σόλακ ζει στην Ελβετία –ο Κουόνι έχει παίξει ρόλο και στην αγορά του ακινήτου του εκεί– αλλά ένας από τους λόγους που ζει εκτός Σερβίας είναι ότι τον θεωρεί πολύ ενοχλητικό ο ισχυρός άνδρας της χώρας, πρόεδρος Αλεξάνταρ Βούτσιτς (ο Σόλακ έχει ισχυρή παρουσία στη Σλοβενία, την Κροατία, τη Βοσνία και το Μαυροβούνιο, όπου συχνά επίσης συγκρούεται με τη διοίκηση και την πολιτική, αλλά πουθενά η σχέση του με την εξουσία δεν είναι τόσο πολύπλοκη όσο στη Σερβία). Το 2018 ο Σόλακ έχασε τα δικαιώματα της Premier League, όταν ο κρατικός οργανισμός τηλεπικοινωνιών έδωσε ένα εξωφρενικό ποσό για να τα αγοράσει (750 εκατομμύρια ευρώ).

Ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς. [Attila Kisbenedek/AFP]

Από το 2018 και μετά και ειδικά μέσα στην πανδημία, η ελευθερία του τύπου στη Σερβία περιορίζεται δραματικά. Το 40% των δημοσιογράφων είναι διατεθειμένοι να δουλέψουν με λιγότερα χρήματα, αρκεί να μην υπάρχουν τόσες παρεμβάσεις στο έργο τους από την εργοδοσία και την πολιτική. Σε αυτό το κλίμα, Βούτσιτς και μέσα του Σόλακ αλληλοκατηγορούνται για σχέσεις με τη μαφία και το οργανωμένο έγκλημα. Σε μία εκπομπή στην τηλεόραση Nova, ένας προσκεκλημένος κατηγόρησε μέλη της οικογένειας του προέδρου για δεσμούς με μία από τις δύο μοντενεγρίνικες συμμορίες που ελέγχουν τη διακίνηση ναρκωτικών στη χώρα και συνδέονται με δύο τουλάχιστον δολοφονίες και στη χώρα μας. Από την άλλη, τα μέσα που ελέγχει η σερβική κυβέρνηση κατηγορούν τον Σόλακ ότι δεν πληρώνει φόρους και δικαιώματα σε καλλιτέχνες. Ο ίδιος λέει ότι οι επιθέσεις αυτές είναι το κόστος των δημοσιογραφικών στάνταρ που τηρούν τα μέσα του. Παρόλα αυτά, ο συντάκτης μιας έκθεσης του 2018, που προκάλεσαν τα ίδια τα μέσα του Σόλακ, εξέφρασε αμφιβολίες για το αν τα στάνταρ αυτά τηρούνται.

Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η Ουάσιγκτον άρχισε να πιέζει τη Σερβία να «στρίψει» δυτικά. Παρά το γεγονός ότι ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς ουδέποτε στράφηκε ανοιχτά κατά της Ρωσίας, σηματοδότησε στους Αμερικανούς ότι θα ήταν έτοιμος να «γυρίσει δυτικότερα» και ως απόδειξη των προθέσεών του να εκχωρήσει ένα μειοψηφικό ποσοστό του κολοσσού Telecom Serbia σε δυτικά κεφάλαια. Αν και ο Βούτσιτς διαβεβαιώνει τους ρώσους συνομιλητές του ότι το παραμικρό δεν έχει αλλάξει στις σχέσεις της Σερβίας –τελευταίου συμμάχου της Ρωσίας στην Ευρώπη– με τη Ρωσία, δεν κουράζεται να επαναλαμβάνει στους Αμερικανούς και τους Βρετανούς ότι είναι έτοιμος για ένα προσεκτικό άνοιγμα στη Δύση (πριν από 23 χρόνια η Δύση είχε βομβαρδίσει τη Σερβία σε έναν πόλεμο που όλοι οι Σέρβοι θυμούνται). Η Δύση έχει κι άλλα «δώρα» στον Βούτσιτς αν δείξει συνέπεια στην επιλογή ενός πιο ευρωπαϊκού δρόμου: αγοράζει ένα μέρος του εξωτερικού του χρέους, που βρίσκεται τώρα στα χέρια των Κινέζων, με τη βοήθεια των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. «Θα ζητήσει για όλα αυτά κάποιο αντάλλαγμα ή κάποια ανταλλάγματα και αυτά έχουν σχέση με το Κόσοβο, με την επιτάχυνση των συζητήσεων με την ΕΕ και τη δυνατότητά του να ελέγξει την εσωτερική πολιτική σκηνή, άρα και τα μέσα ενημέρωσης», είπε ευρωπαίος διπλωμάτης στο inside story. «Αν με αυτό εννοούν τον όμιλο του Σόλακ κάνουν λάθος», απαντάει πηγή της ΕΕ που βρίσκεται πολύ κοντά στις συνομιλίες με το Βελιγράδι. «Ο Σόλακ δεν επενδύει πλέον στη Σερβία και ο Βούτσιτς προσπαθεί να ελέγξει όλο και περισσότερο τα μέσα ενημέρωσης. Μετά από αυτό το όριο, η Σερβία δεν θα είναι ακριβώς το κράτος δικαίου που φανταζόμαστε στην Ευρώπη».